Weryfikacja
Jeśli czytaliście moje wcześniejsze teksty, to wiecie, że jestem millenialsem. Politycznie moje pokolenie od zawsze było zdominowane przez spór, który można streścić jednym słowem: rozliczenia. Nie nasze oczywiście – rodziców. Lustrowanie czy lustrowani. Czarni czy czerwoni. Ci, co palili akta, i ci, co chcieli je czytać. Wojna plemienna pokolenia JP2, która nie pozostawiła problemom młodych zbyt wiele przestrzeni.
Od trzydziestu lat słyszałem, że MUSIMY. Że trzeba postawić czerwoną kreskę. Że nie nam przebaczać w imieniu tych, których zdradzono o świcie. Że należy się komuś sprawiedliwość, ALE.
Że bez tego nie ruszymy dalej.
I przez trzydzieści lat nic nie rozstrzygnęliście.
A teraz stoję w budynku, który miał być dowodem rzeczowym w tej sprawie, i zamawiam drugie latte.
Jest film, w którym ktoś to już zobaczył.
Psy szczekają
Władysław Pasikowski nakręcił film, w którym jego pokolenie mogło się przejrzeć jak w lustrze. „Psy" z 1992 roku miały być polskim kinem akcji. Strzelaniny, pościgi, Bogusław Linda z pistoletem. I rzeczywiście – to wszystko tam jest. Ale pod spodem, pod całym tym hałasem, kryją się te same uczucia, które – zakładam – wywołuje w rodzicach widok Pałacu Kultury.
Franz Maurer, główny bohater grany przez Lindę, jest byłym oficerem Służby Bezpieczeństwa. Przez dwadzieścia lat służył systemowi, który właśnie upadł. Zabijał. Może torturował. Na pewno wiedział za dużo. A teraz stoi przed komisją i słyszy pytanie:
„Czy jest pan gotów stać na straży nowego porządku odnowionej Rzeczypospolitej?"
Odpowiada: „Bezapelacyjnie. Do samego końca. Mojego lub jej."
Słyszycie ten ton? Przysięga, która jest jednocześnie kpiną. Honor, który jest jednocześnie cynizmem. Majestat i śmieszność – w jednym zdaniu.
Franz przechodzi weryfikację. Zostaje w systemie.
Ale nie on jeden stanął przed wyborem: zburzyć czy zachować.
Sobór
W 1912 roku na placu Saskim w Warszawie stała największa cerkiew w Polsce. Sobór Aleksandra Newskiego. Bizantyjskie kopuły złocone jak korony. Siedemdziesiąt metrów wysokości. Symbol rosyjskiej władzy nad Polakami – wbity w samo serce stolicy jak sztandar w zdobytą ziemię.
W 1918 roku, zaraz po odzyskaniu niepodległości, Polacy postanowili go zburzyć.
To nie była decyzja pragmatyczna. Sobór był ogromny, solidny, kosztowny w rozbiórce. Można było go przekształcić w kościół katolicki, w muzeum, w cokolwiek. Ale nie. Polacy chcieli go zburzyć. Potrzebowali tego. Piętnaście tysięcy małych ładunków wybuchowych, żeby nie uszkodzić okolicznych kamienic. Z rozbiórki zrobiono wielką akcję narodową. Władze wypuściły nawet obligacje, dzięki którym każdy obywatel mógł poczuć, że ma swój bezpośredni wkład w to wydarzenie.
Sobór musiał zniknąć.
Tak jak Olgierd „Olo" Żwirski.
Olo
Olo – grany przez Marka Kondrata – był kolegą Franza ze służby. Też przeszedł przez młyn starego systemu. Ale kiedy przyszła transformacja, Olo stracił pracę w „firmie". Nad uczciwą robotą chwilę się zastanawiał, ale ostatecznie poszedł gdzie indziej. Do Majora. Do rosyjskiej mafii.
„Na pohybel czarnym" – mówi Olo, wznosząc toast.
„Na pohybel czarnym i czerwonym" – odpowiada Major.
Olo nie przeszedł weryfikacji. Olo był tym, co trzeba było usunąć. Bez dyskusji, bez debaty, bez trzydziestu lat sporów o to, czy słusznie.
Sobór runął.
Olo zginął.
Pałac stoi.
Piasek historii
Jest taka scena w „Psach". Funkcjonariusze palą akta na wysypisku śmieci. Dym unosi się nad stertami teczek. Czyjaś – zapewne kompromitująca – przeszłość zamienia się w popiół.
Ktoś pyta: „Panie poruczniku, co teraz będzie?"
Franz odpowiada: „Nic. Będzie tak samo. Albo i lepiej."
To jest najbardziej gorzka przepowiednia, jaką słyszałem w polskim kinie. Bo Franz miał rację. Było tak samo. Forma pozostała – tylko treść się zmieniła.
Kto za młodu nie był komunistą, ten na starość będzie świnią – tak brzmi znane porzekadło przypisywane wielu mężom stanu. Idealizm młodości zamienia się w pragmatyzm dojrzałości. To jest uniwersalna forma ludzkiego życia.
A historia? Historia to piasek, który tę formę wypełnia. Treść, która akurat była pod ręką.
Zwolennicy Konstytucji majowej i zwolennicy konfederacji. Powstańcy listopadowi i ci, którym dobrze było w Królestwie. Powstańcy styczniowi i pozytywiści. Socjaliści i kapitaliści. Piłsudczycy i endecy. Akowcy i komuniści. Solidarność i PZPR.
Zawsze ta sama forma. Zawsze inny piasek. Zawsze potem jedni rozliczają drugich – albo próbują.
Franz to wiedział. Dlatego kpił z komisji. Dlatego odpowiadał tonem uroczystej przysięgi i jednocześnie tonem pogardy. Bo widział już kilka obrotów klepsydry. I wiedział, że chociaż ziarnka zmienią miejsce, to ostatecznie przybiorą ten sam kształt naczynia.
Nowy stary
Nowy – grany przez Pazurę – to najbardziej tragiczna postać filmu. Wchodzi do systemu z ideałami. Chce robić dobrze. Donosi na kolegów, bo myśli, że tak jest słusznie – że trzeba ujawnić tych, co palą akta.
Olo niszczy mu aparat i pyta: „Co ty, kurwa, gnoju myślisz? Że to są żarty? Jakaś gówniana gra o stołki? Tu, kurwa, idzie o życie! Ile ty masz lat? Ty jak dorośniesz, to zrozumiesz, że polityka to nie jest dziennik telewizyjny."
Nowy ma ideały. Za dziesięć lat będzie miał pragmatyzm. Za dwadzieścia – cynizm. Za trzydzieści stanie przed jakąś kolejną komisją i odpowie tak samo jak Franz: „Bezapelacyjnie. Do samego końca."
Bo Nowy to nie jest osoba. Nowy to jest stadium.
Każde pokolenie ma swoich Nowych. Swoich idealistów, którzy wierzą, że ich system jest inny. Że tym razem się uda. Że wreszcie ktoś nakreśli czerwoną linię we właściwym miejscu.
I każde pokolenie patrzy, jak ci Nowi stają się Franzami. Jak ideały zamieniają się w zasady. Jak zasady zamieniają się w procedury. Jak procedury zamieniają się w przyzwyczajenia.
Piasek się zmienia. Forma zostaje.
Ale jest trzecia droga.
Trzecia rozbiórka
Moje pokolenie nie zburzy Pałacu. Nie dlatego, że go kochamy. Nie dlatego, że się go boimy. Nie dlatego nawet, że nam zależy.
Po prostu – nie chce nam się.
Pałac się zestarzeje. Instalacje padną. Elewacja zacznie się sypać. Ktoś policzy koszty remontu i uzna, że taniej rozebrać. Żadnego rytuału. Żadnego oczyszczenia. Żadnej czerwonej kreski.
Sobór zburzono w 1918 roku. Piętnaście tysięcy ładunków. Akt rytualnego oczyszczenia. Polska pokazała, że umie wyrzucić obcego.
Pałac Kultury stanął w 1955 roku. Przez siedemdziesiąt lat czekał na wyrok. Dyskutowano, debatowano, głosowano. Zburzyć czy zachować? Symbol stalinizmu czy już tylko panorama miasta? A on stał i czekał. Jak Franz przed komisją. Jak pies, który nie wie jeszcze, czy go wypuszczą, czy zastrzelą.
Pałac przeszedł weryfikację. Wpisano go do rejestru zabytków. Ma kino, teatr, basen.
A ja? Ja piję w nim latte.
To jest trzecia rozbiórka. Nie przez dynamit. Nie przez debatę. Przez obojętność.
Upokorzenie
Największą karą nie jest przegrana. Największą karą jest bycie zignorowanym.
Sobór zburzono – i to był hołd. Hołd złożony mocy tego symbolu. Polacy w 1918 roku wiedzieli, że muszą go usunąć, bo inaczej będzie ich prześladował. To był akt nienawiści, ale nienawiść to przecież forma uwagi. Forma szacunku.
Pałac Kultury? Pałac rozbiorą, bo będzie za drogo naprawiać klimatyzację.
Franz Maurer stoi przed komisją i składa przysięgę. W jego głosie jest kpina, ale i duma. Bo wie, że jest ważny. Że decyzja o nim jest decyzją o kształcie nowej Polski.
A za trzydzieści lat? Za trzydzieści lat przyjdzie ktoś taki jak ja. Spojrzy na Franza – na wszystkie Franzy i ich adwersarzy – i powie to, co Franz powiedział Andżelice na samym końcu filmu:
„Nie chce mi się z wami gadać."
I to będzie upokorzenie. Nie porażka. Nie osąd. Upokorzenie. Odkrycie, że wielka debata, która miała zdefiniować całe pokolenie, skończyła się nie wyrokiem, ale wzruszeniem ramion.
Panorama
Dopijam latte. Kubek jest pusty, ale nie wstaję. Patrzę na Warszawę.
Widzę Marriotta – pierwszy wieżowiec, który wyrósł obok Pałacu. W latach dziewięćdziesiątych był symbolem nowego. Kapitalizmu. Zachodu. Wolności. Teraz jest jednym z wielu.
Widzę szklane biurowce – Warsaw Spire, Varso Tower, wszystkie te nazwy, które brzmią tak samo. Wyrosły jak grzyby po deszczu. Mają klimatyzację i sale konferencyjne. Nie mają historii. Nie mają debaty. Nie mają komisji weryfikacyjnych.
Widzę plac Defilad – przez trzydzieści lat debatowano, co z nim zrobić. Muzeum? Park? Parking? Ostatecznie zbudowali muzeum i plac centralny. Ktoś, kto zaczynał te zmiany, pamiętał, kto defilował po tym placu. Ale ci, co z nich korzystają, cieszą się ławką na skwerku.
I widzę Pałac. Wciąż tu stoi. Wciąż ma kino, teatr, basen. Wciąż ma taras widokowy, gdzie turyści robią selfie, a studenci scrollują telefony.
Nikt już nie krzyczy, że trzeba go zburzyć.
Nikt już nie krzyczy, że trzeba go bronić.
Pałac po prostu jest. Jak Franz po nieudanej próbie samobójstwa. Bez wyroku. Bez finału. Bez kropki.
Wychodzę. W windzie jest cicho. Na parterze mijam grupę emerytów – pewnie z wycieczki. Może pamiętają jeszcze, jak to było. Może mają jakąś opinię.
Nie pytam.
Wychodzę na ulicę. Tramwaj jedzie wzdłuż Marszałkowskiej. Ludzie spieszą się do pracy. Życie toczy się dalej.
A Pałac stoi za moimi plecami. Cichy. Niewzruszony. Czekający na rozbiórkę, która nie będzie aktem zemsty ani aktem przebaczenia.
Będzie aktem księgowym.
I może to jest nasza odpowiedź. Może to jest nasza czerwona kreska. Nie w miejscu, którego szukali nasi rodzice. Ale w miejscu, którego się nie spodziewali.
W miejscu, gdzie po prostu przestajemy pytać.
PS.
Buduje dom na piasku ten, kto nie zna swojej historii. Ale właściwie nie czuję się odpowiedzialny za to, że Pałac stoi. Wydaje się Wam, że polowanie na Maurerów podzieliło Was między sobą, ale w istocie ono podzieliło Was z nami. Bo nie słyszeliście i nie widzieliście, kiedy było trzeba.
A teraz?
Nie chce mi się z Tobą gadać.
Wydawca portalu Kulturalnie.waw.pl Tomasz Kalka
